Son İlahi Kitap Kur’ân-ı Kerîm

Medeni ayetlerin genel özellikleri:

Kur’ân-ı Kerîm ayetlerinin küçük bölümler halinde inmesi:

Kur’ân-ı Kerîm ayetlerinin iniş sürecinde toplumu eğitmesi:

Kur’ân-ı Kerîm’in İç Düzeni

Kur’ân-ı Kerîm’de neler bulabiliriz

Kur’ân-ı Kerîm, insan-Allah ilişkisi konusunda yol gösterir

Kur’ân-ı Kerîm, insanın insanla ilişkisi konusunda yol gösterir

Kur’ân-ı Kerîm insanın evrenle ilişkisi konusunda yol gösterir

Kur’ân-ı Kerîm, Allah-evren konusunda yol gösterir

Kur’ân-ı Kerîm’in temel eğitici nitelikleri

Kur’ân-ı Kerîm, iyiye ve güzele yönlendirir

Kur’ân-ı Kerîm, açıklar ve aydınlatır

Kur’ân-ı Kerîm, öğüt verir ve hatırlatır

Kur’ân-ı Kerîm, hayatı anlamlandırmamıza yardım eder

İlâhî kitaplar:

1- Tevrat: Musa as.’a, Yüce Rabb'imiz Tevrat'ı indirmiştir. Musa, İsrailoğullarına gönderilmiş bir Resûl'dür. Musa'dan sonra İsrailoğulları Tevrat'ın aslını koruyamadı. Hakiki Tevrat, zamanımıza gelinceye kadar bazı değişikliğe uğramıştır.

2- Zebur: Davud as.’a, Yüce Rabb'imiz Zebur'u indirmiştir. Bu ilâhi Kitâb'ın da aslı bozulmuştur. Şimdiki şekli, ilâhi ve dua kitabı durumundadır.

3- İncil: Yüce Rabb'imiz, İsa as.'a İncil'i indirmiştir. Bu ilâhi kitabın da aslı korunamamıştır. Zamanımızda birbirine benzer Matta, Luka, Yuhanna ve Markos isimli dört çeşit İncil mevcuttur.

4- Kuran: Muhammed as'a Yüce Rabb'imiz Kur’ân-ı Kerîmi indirdi. Bu ilâhi Kitâb'ın aslı değişmeden zamanımıza kadar gelmiştir. Kuran, ilk indirildiği gibi dünyanın her tarafında aynıdır ve aynı özellikleri taşımaktadır.

Kur’ân-ı Kerîm; Allah`ın son resulü Muhammed as.'a indirilen vahiyleri bir arada toplayan kitabın ismidir. Kuran’a bu ismi Yüce Rabb'imiz kendisi vermiştir.[1] Kuranın; Kitâb, Furkân, Hakk, Kelâm, Nûr, Beşîr, Zikr, Hablullâh, Beyân... gibi isimleri de vardır. Yüce Allah tarafından indirilen en son ilâhi Kitâb'dır.

• Muhammed... Allah`ın Resul`ü ve nebilerin de sonuncusudur...[2]

Kuran, insanlar arasında meydana gelecek ihtilafları çözmekte[3] ve kendisinden önceki kitaplardaki inanç tahribatlarını düzeltmektedir.[4] Kur’ân-ı Kerîm’le gönderilen bütün hükümler, emirler, yasaklar... her zaman ve her yerde geçerlidir.

Muhammed as. diğer Resul ve Nebi'ler gibi; sınırlı bir zamanda, belli bir topluma veya bölgeye gönderilmemiştir. Kıyamete kadar gelecek bütün insanlığa gönderilmiştir. Artık ondan sonra peygamber gelmeyecektir.

Kur’ân-ı Kerîm’in İndiriliş Süreci

Kur’ân-ı Kerîm; M. 610 tarihinden itibaren Allah`ın son resulü Muhammed as.'a indirilmeye başladı ve vefatı olan 632 yılına kadar devam etti. Bu duruma göre, Kur’ân-ı Kerîm’in indiriliş (nüzul) süresi; 13 yıl Mekke'de, 10 yıl da Medine'de olmak üzere yaklaşık 23 yıldır.

Kur’ân-ı Kerîm, birdenbire tümüyle inmedi. Azar azar, ihtiyaç duyuldukça indirildi. Bir ayet, birkaç ayet bazen de müstakil küçük sureler olarak inmiştir. Kur’ân-ı Kerîm ayetlerinin iniş seyrini bilirsek, Allah`ın dini konusunda nelerin öncelikli veya daha önemli olduğunu iyi anlarız.

Kur’ân-ı Kerîm ayetlerinin iniş seyrini birkaç yönden inceleyeceğiz:

1- Kur’ân-ı Kerîm ayetlerinin Mekkî ve Medenî olması.

2- Kur’ân-ı Kerîm ayetlerinin küçük bölümler halinde inmesi.

3- Kur’ân-ı Kerîm ayetlerinin iniş sürecinde toplumu eğitmesi.

1- Kur’ân-ı Kerîm ayetlerinin Mekkî ve Medenî olması yönü:

Allah`ın resulü Muhammed as.'ın risaletinin Mekke döneminde inen ayetlere Mekkî, Medine döneminde inen ayetlere de Medenî ismi verilmektedir.

Mekkî ayetlerin özellikleri:

a- Allah`ın birliği, gücü, kuvveti, kudreti, ilmi, gazabı... azameti, hâkimiyeti, kahrı, merhameti... konularını dile getirir. Özellikle "Tevhit İnancı" konusu yani; yüce Allah`ın birliği, ilahlık ve rablik sıfatının sadece O'na mahsus olduğu vurgulanmaktadır. İlahî dinlerin temelini tevhit inancı oluşturmaktadır.

b- Adem as. ve şeytân arasında meydana gelen olaylardan bahseder. Ademoğullarının Allah`ın yoluna uymalarını ister. Şeytân'ın adımlarına uyulduğu takdirde Allah`tan uzaklaşılacağı vurgulanır.

c- İslâm bütün insanlara gönderilmiştir. Allah`ın gönderdiği bu hayat sisteminden bütün insanlığın faydalanması istenmektedir. Onun için Kur’ân-ı Kerîm’de birçok ayet "Ey insanlar!.." veya “Ey Ademoğulları!..” diye başlar.

d- Misal olarak veya ibret olsun diye, geçmiş milletlerden bahseder. Onların mutluluğunu haber verir. Yerine göre; geçmiş toplumların aksak, sapık, yanlış yönlerini belirtir. Gönderilen Resul ve Nebi'lere yan çizdiklerinden dolayı başlarına gelen musibetler üzerinde durur.

e- Küfrün kötülüğü, inkârın anlamsızlığını açıklar. Saldırgan inkârcıların özelliklerini belirtir. Bunların yalancı, kalitesiz, taşkın, arsız... olduklarını ifade eder.

f- Kıyametin dehşetini, âhiretteki sorgulanmanın çok çetin olduğunu haber verir.

g- Nerede ve ne zaman olursa olsun, insanların hayatlarının bir imtihan olduğunu bildirir. Kazananların Cennet'e, kaybedenlerin de Cehennem'e gideceği vurgulanır. Cennet nimetlerinin güzelliği, Cehennem ateşinin dehşeti çokça hatırlatılır.

h- İnanç sınırları belirlenirken, bazı kavramlar sık sık kullanılır. Hak, hidayet, nur, ilah, iman, ibadet, merhamet, ameli salih... gibi kavramlar olumlu durumları ifade ederler. Zülüm, dalâlet, karanlık, şirk, küfür, inkâr, nifak, fısk, tuğyan... gibi kavramlar olumsuzlukları ifade ederler. Ölüm, âhiret, kıyamet, tekrar diriliş, hesap mizan... gibi kavramlar da âhireti anlatan ifadelerdir.

Medine'de inen ayetlerin konusu ve üslubunun biraz farklı oluşu dikkatimizi çekmektedir. Çünkü her türlü sıkıntılara rağmen artık İslâm Toplumu oluşmuştu. Allah`a inananlar İslâm Dininin kurallarını yaşama özgürlüğüne ulaşmışlardı. Medine'de inen ayetler aynı zamanda Mekke'de inen ayetlerin konularından da bahsetmektedir.

Medeni ayetlerin genel özellikleri:

a- Medine'de inen ayetlerin konularının bir kısmı, hukuk kaideleri ile emir ve yasaklar ortaya koymaktadır. Ayrıca, nezaket kurallarını belirlemektedir.

b- Saldırgan kâfirlere karşı cihada izin verir, hatta teşvik eder. Mazereti olmadan cihattan geri kalan Müslümanları ikaz eder. İştirak edenleri de, Cennet ile müjdeler. Düşmanların her türlü saldırı, baskı ve art niyetli hareketlerine karşı cevap vermeyi hatta karşı koymayı emreder.

c- İslâm Toplumu oluşunca, ahlâksızlıktan meydana gelen çirkinliklerin çoğu temizlendi. Ahlaksızlar geri planda kaldı. Ancak, siyasi çıkarcılar kara kara düşünmeye başladılar. Daha sonra ortama uyum sağlamak için Müslüman olmadıkları halde, Müslüman olduklarını söyleyerek yıkıcı ve bölücü faaliyetlerine devam ettiler. Bu iki yüzlü insanlara Yüce Rabb'imiz, münâfık ismini verdi. Medine'de inen pek çok ayet bunlardan ve yıkıcı faaliyetlerinden bahsetmektedir.

d- Müslümanların Allah`tan korkmalarını, düşmanlık yapan kâfirlerden çekinmemelerini, onları kesinlikle dost edinmemelerini emreder. Müslümanların birbirlerini sevmelerini, yardım etmelerini, kendi aralarında merhametli, adaletli, hoş görülü, yardım sever... olmalarını öğütler

2- Kur’ân-ı Kerîm ayetlerinin küçük bölümler halinde inmesi:

İnsanlar; batıl ve yanlış kanaatlerin içine saplanmıştı. Bu sevimsiz hayata alışmışlardı. Bu hayat tarzının en doğru yol olduğunu zannediyorlardı. Zorbalığa, kuvvete ve zulme dayalı yaşayıştan kopmaları kolay değildi.

a- Kur’ân-ı Kerîmin inen ayetleri; insanları yavaş yavaş düşündürüyor, yanlışları gösteriyordu. Azar azar inen ayetler, insanları yeni hayat tarzı olan İslâm'a alıştırıyordu. Kur’ân-ı Kerîmin ayetleri birdenbire inseydi, alışmak çok zor olacaktı. Gerçek şu ki; İslâm zorluğu değil, kolaylığı öngörmektedir.

b- Allah tarafından gönderilen bu hayat tarzı karşısında bazı insanlar telaşlandı. Bilhassa zalim, hırsız, kibirli, ahlâksız ve emek çekmeden kazanç sağlayan kişiler İslâm’a ve Müslümanlara karşı amansız bir mücadele başlattılar. Müslümanlığı durdurmak için Müslümanlara iftira, hakaret, dayak, işkence sürgün gibi her türlü zulmü uyguladılar ve hatta işi öldürmeye kadar götürdüler. Bu zalimler topluluğuna karşı Müslümanlar korumasızdı. İman edenlerin bir kısmı, maddi bakımdan zayıf kimselerdi. Bu olumsuz şartlara rağmen moralleri, mükemmeldi. Çünkü inen her yeni ayet onların imanlarını daha da artırıyordu[5]. Ayetlerin azar azar inmesi, mü'minlerin morallerini sürekli üst seviyede tutuyordu.

c- İnsanların problemleri çeşitlidir. Özellikle kısa zamanda değişen bazı şartlar vardır. Bu şartlara uygun tedbir yahut yönlendirmeler gerekiyordu. Çünkü küçük meselelere zamanında müdahale edilmezse; halledilmesi imkânsız neticelere sebep olabilirdi. Bununla beraber Müslümanlara karşı, yeni yeni düşman guruplar oluşuyordu. Savaşlar Müslümanlara göz açtırmıyordu. Ancak, yeni inen ayetler Müslümanları bunlara karşı hem uyarıyor, hem de çıkardıkları problemlere çözüm getiriyordu.

d- Azar azar inen bu ayetler, toplumun his ve heyecanını sürekli canlı tutuyordu. Fertleri taze heyecan ve mutluluğun zirvesine çıkarıyordu. Hatta yeri gelince, Allah yolunda canlarını bile veriyorlardı. Böylece müminler, inen ayetlerle sürekli olarak Allah`ın takdirini alma mutluluğunu yaşıyorlardı.

3- Kur’ân-ı Kerîm ayetlerinin iniş sürecinde toplumu eğitmesi:

a- Vahyin temeli atılıyor: İnsanların; şirk karanlığından izzet nuruna, ancak okur-yazar duruma gelerek çıkacağı belirtiliyor. Rabbimiz, insan ve yaratılış gerçeğini şöyle hatırlatıyor:

“Yaratan Rabb'inin adıyla oku! O, insanı alakadan[6] yarattı. Oku! Rabb'in nihayetsiz kerem sahibidir. Kalemle yazmayı öğreten O'dur. O, insana bilmediğini öğretti.” [7]

b- Resulullâh’a yön (istikamet) veriliyor: Yüce Allah, insanları doğru yola davet ediyordu. Bu konularda karşılaşacağı zorlukları aşabilmesi için elçisini yönlendiriyordu. Yüce Allah buyuruyor ki:

“Ey elbisesine bürünen!.. Kalk da uyar! Rabb'ini büyükle. Elbiseni temizle. Pislikten uzak dur. Yaptığın iyiliği çok görerek başa kakma. Rabb'in için sabret.”[8]

c- Toplumun bozuk inancı düzeltiliyor:

Allah`tan başka varlıkları ilahlaştıran fert ve toplumların bozuk inançları düzeltilmekteydi. Örneğin:

“Allah`la beraber başka bir ilâha yalvarıp-çağırma. Yoksa azaplandırılanlardan olursun. Ve yakın akrabalarını uyar. Müminlerden sana uyanlara kanatlarını ger. Şayet sana isyan ederlerse, de ki: Ben sizin yaptıklarınızdan uzağım...” [9]

d- İman esasları belirtiliyor:

Allah`ın elçilerine iman eden kişilerin, inanması gereken esaslar şöyle açıklanmaktadır:

“Kim Allah`ı, meleklerini, kitaplarını, resullerini ve âhiret gününü inkâr ederse, Şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür. “[10]

e- Manevi destek: Allah`ın Resulü Muhammed as.’a ve müminlere müşriklerin yürüttükleri zulüm kampanyasına karşı moral veriliyor:

“Kâfirlere ve münâfıklara itâat etme! Eziyetlerine de aldırma...” [11]

“Sabret. Senin sabrın da ancak Allah`ın (yardımıyla)dır. Onlara üzülme. Kurmakta oldukları tuzaktan dolayı sıkıntıya düşme.” [12]

f- Bazı sorulara cevap mahiyetinde ayetler iniyordu: Kâfir veya münafıklar Allah`ın elçisi Muhammed as.’ı ve müminleri güç duruma düşürmek için münakaşalı bazı konular hakkında soru soruyorlardı. Yüce Allah bu tür konulara şöyle cevap veriyordu:

“Sana, Rûh hakkında soruyorlar. (Onlara) de ki: Rûh Rabb’imin işindendir. (Onunla ilgili) bilgiden size az verilmiştir.” [13]

Bazen de Müslümanlar merak ettikleri konuları soruyorlardı. Onların sorularına da zaman zaman cevap veriliyordu:

“Sana infâk edecekleri şeyleri soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan arta kalandır...” [14]

g- Yıkıcı ve bölücü faaliyetler açıklanıyordu: İnen ayetlerden bazıları, kâfir ve münâfıkların bir takım ahlâksızlıklarını ortaya koyuyordu:

“Onlara (niçin alay ediyorsunuz, diye) soracak olursan: Yemin olsun ki, lafa dalmış ve (şakalaşıp) oynuyorduk, diyecekler. De ki: Allah ile âyetleriyle, resulleriyle mi alay ediyordunuz?” [15]

“Münâfıklar sana gelince: Biz şahadet ederiz ki, Sen Allah`ın Resul`üsün, derler. Allah, senin kendisinin Resulü olduğunu zaten bilir. Allah da şahittir ki münafıklar mutlak surette yalancıdırlar.”[16]

h- İnmekte olan bazı ayetler o zaman gündemde olan konuları veya meydana gelen olayları değerlendiriyordu:

“Sen, öğüt ver!.. Rabbinin lütuf ve nimetiyle sen ne bir kâhin, ne de bir delisin."[17]

i- İnen ayetlerden bazıları, o zamanki toplumu rahatsız eden bir takım yanlış davranışları düzeltiyordu.

“Ey îmân edenler! Eğer fâsık size bir haber getirirse, onu araştırın...” [18]

“Ey müminler! Bir topluluk bir diğerini alaya almasın, belki de onlar kendilerinden daha iyidirler. Kadınlar da başka kadınları alaya almasınlar, belki onlar kendilerinden daha iyidirler. Kendi kendinizi ayıplamayın; birbirinizi (kötü) lakaplarla çağırmayın; inandıktan sonra fasıklık ne kötü bir isimdir. Tövbe etmeyenler, işte onlar zalimlerdir.” [19]

“Ey müminler! Zannın çoğundan sakının. Zira zannın bir kısmı günahtır...” [20]

k- Âhiretteki bazı sahneleri anlatılıyordu. Yüce Allah`ın yoluna davet eden ayetlerden bazıları insanları iyiye yöneltmek için Cennet’ten bahsetmekte, bazıları da Cehennemliklerin ibretlik durumlarını gözler önüne sermektedir:

“...Bekçiler onlara (Cehennemliklere) dediler ki: İçinizden size Rabb`inizin âyetlerini okuyan ve bu güne kavuşacağınızı ihtar eden elçiler gelmedi mi? Onlar da: Evet geldi, dediler...” [21]

Ayetlerin pek çok iniş sebepleri vardır. Yukarıda sıraladıklarımızla yetineceğiz.

Kur’ân-ı Kerîm’in İç Düzeni

Kur’ân-ı Kerîm, Muhammed as.’a indirilen vahiy topluluğunun kitaplaştırılmış şeklidir. Sevgili peygamberimiz, yeni inen ayetlerin hangi surenin kaçıncı ayetleri olduğunu Cebrail'den öğreniyordu. Peygamberimizin arkadaşlarından biri şöyle diyor:

- Allah`ın Resulünün yanında oturuyordum. Bir tarafa dikkatli baktıktan sonra şöyle buyurdu:

- Bana Cebrail geldi. Bu (...) ayeti, şu (...) suredeki yerine yerleştirmemi emretti.[22]

Sevgili peygamberimiz her sene Ramazan ayında kendisine inen Kur’ân-ı Kerîm ayetlerini Cebrail meleğine karşılıklı olarak okuyordu. Bu karşılıklı okumaya mukabele ismi verilmektedir. Yine aynı şekilde camilerde bir kişinin Kur’ân-ı Kerîm okuması ve diğer kişilerin dinlemesi veya okunan Kur’ân-ı Kerîm’i takip etmesine da mukabele denilmektedir.

Kur’ân-ı Kerîmin iç düzenini oluşturan hususlar: Vahiy, ayet, sure, cüz... gibi konulardır. Şimdi bunları kısaca görmeye çalışalım:

Vahiy: Yüce Allah tarafından inanılması, yaşanması, hayata uygulanması için dini kaidelerin Resul ve Nebi'ler aracılığıyla insanlara bildirilmesine denir.

Vahyin çeşitli geliş şekilleri ve yolları vardır:

1- Allah`ın elçilerinin rüyalarının, uyandıktan sonra aynı şekilde çıkması,

2- Allah`ın, vahyi elçilerin kalbine doğrudan ilham etmesi,

3- Cebrail aracılığıyla vahyin gelmesi,

4- Hiçbir aracı olmaksızın bizzat perde arkasında Yüce Allah`ın vahyetmesidir.

Ayet: Kur’ân-ı Kerîm’deki en küçük vahiy bölümleridir. Bunlar, bir kelime olduğu gibi birçok cümleler topluluğu da olabilir. Birbirlerinden durak işaretleriyle ayrılırlar.

Kur’ân-ı Kerîmdeki ayetlerin sayısı:

Kur’ân-ı Kerîmdeki ayetlerin sayısını kesin olarak belirlemek mümkün değildir. Çünkü sevgili Peygamberimiz devrindeki Müslümanlar bu tür ayrıntılı konuları fazla merak etmemişler. Eğer Allah`ın elçisine sormuş olsaydılar, kesin ve sıhhatli cevap alırlardı. Ancak daha sonraları Müslümanlar arasında farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Bu farklı yorumlardan dolayı, Kur’ân-ı Kerîm ayetleri konusunda çeşitli rakamları ifade eden görüşler ileri sürülmüştür.

Farklı görüşlere neden olan bu konuyu şöyle özetleyebiliriz:

1- Kur’ân-ı Kerîm’deki surelerin başında “Besmele” cümleleri bulunmaktadır. Sevgili Peygamberimiz, acaba surelerin birbirine karışmaması için mi yazdırmış, yoksa besmele başlı başına bir ayet olduğu için mi surelerin başına yazılmıştır?

2- Bazı surelerin başında besmeleden sonra anlamları bilinmeyen “yâ sîn”, “nûn” , “tâ hâ”... gibi harfler bulunmaktadır. Bu harfler acaba başlı başına birer ayet mi, yoksa kendinden sonra gelen ayetin başlangıcı mı?

3- Kısa ayetlerin bazıları birbirinin devamı mı, yoksa başlı başına her biri birer ayet mi?

4- Alimler, bazı uzun ayetlerin cümle yapısını göz önüne getirerek, başlı başına bir ayet mi, yoksa ayrı ayrı iki ayet mi? Olduğu konusunda yorumlar yapmışlardır.

İşte bu ve benzeri konularda sevgili Peygamberimiz devrinden sonra tereddüt edildiğinden, farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bu görüşlerin olması Kur’ân-ı Kerîme gölge düşürmez. Çünkü elimizdeki Kur’ân-ı Kerîmin metni aynıdır. Sadece; Kur’ân-ı Kerîm’i okurken durak yerleri bir miktar azalır veya çoğalır. Ana metinde azalma veya çoğalma söz konusu değildir. Elimizdeki Kuran`ın ayet sayısı 6236’dır. Ancak, bazı tefsir alimleri 6666 civarındadır[23], derler. Memleketimizde yaygın olan görüş de budur.

Sure: Kur’ân-ı Kerîm’in birkaç veya pek çok ayet topluluklarından meydana gelen bölümlerdir. Surelerin sayısı 114 'dür. Her surenin ayet sayısı değişiktir. Mesela; Kevser suresi 3 ayet, Bakara suresi 286 ayetten oluşur. Kur’ân-ı Kerîmin ilk suresi Fatiha’dır. Son kısmındaki sureler ise; Fil, Kureyş, Mâûn, Kevser, Kâfirun, Nasr, Tebbet, İhlâs, Felâk, Nâs'dır. Sureler, başlarına yazılan Besmelelerle birbirlerinden ayrılırlar. Ancak, Tövbe suresinin başında besmele yoktur.

Her surenin kendisine has bir veya birkaç ismi vardır. Mekke'de nazil olan surelere Mekkî, Medine'de nazil olanlara da Medenî ismi verilir.

Cüz: Ramazan ayında veya diğer günlerde baştanbaşa okunurken kolaylık olsun diye 600 sahife civarında olan Kur’ân-ı Kerîm, 30 bölüme ayrılmıştır ki, her biri 20 sahifeden oluşur. Bu her bölüme cüz ismi verilmektedir.

Kur’ân-ı Kerîm’de neler bulabiliriz

Kur’ân-ı Kerîm, insan-Allah ilişkisi konusunda yol gösterir

Allah, bütün varlık âlemini yoktan var edendir. Yaratılanlara belli bir şekil verendir. O’dan başka ilâh yoktur. Hamd edilmeye (övülmeye) sadece O layıktır.

İnsan, yüce Allah`ın yarattığı varlık âleminin bir parçasıdır. Ancak insanın, diğer yaratılmışlardan farklı bir konumu vardır. Akıllıdır. Yaptıklarından sorumludur. Allah`ın istediği güzellikler doğrultusunda yaşadığında kendisini “en güzel”[24], Allah`ın istemediği kötülükler doğrultusuna yaşantısını yöneltirse kendisini “en aşağı”[25] şekle getirmektedir. Yüce Allah; insanı isyana dalsın, zulmetsin, fesat çıkarsın, haksız yere kan akıtsın, başkalarını hor görsün, edepsizlik yapsın... diye yaratmamıştır. Bütün olumsuzluklardan kaçınsın ve Yüce Allah`ın beğenisini kazanacak işleri yapsın diye yaratmıştır. Onun için; Kur’ân-ı Kerîm’de, insanların “biz de iman ediyoruz”[26] demesinin yeterli olmadığı vurgulanmaktadır. Daha önce yaşamış insan ve toplumların imtihan edildiği gibi kıyamete kadar gelecek insanların da aynı şekilde sınava tabi tutulacağı bildirilmektedir.

Öz olarak şunu ifade edebiliriz: İnsan, ya hür düşüncesi ve güzel duygularıyla îmân eder, Allah`ın rızasını kazanır. Ya da saptırılmış düşüncesi ve çirkin duygularının tesiri altında kalarak Allah`ı tanımaz hale gelir, Allah`ın gazabını hak eder. Kuranı kerîm, insanı Allah`ın sevgili kulu olması için yönlendirir ve gerekli yolu gösterir. Tercih insanın kendisine kalmıştır.

Konuyla ilgili ayet mealleri:

• O, kendisinden başka ilâh olmayan Allah`dır. Hamd, dünyada da âhirette de O'nun içindir. Hüküm de O'nundur. Yalnız O'na döndürüleceksiniz.[27]

• İnsanlardan bazısı Allah`dan başkasını denk (ilâhlar) edinir de onları, Allah`ı sever gibi severler. Müminler ise, en çok Allah`ı severler...[28]

• Allah, kendisine şirk koşulmasını bağışlamaz. Bundan başkasını dilediği kim-se için mağfiret eder. Allah`a şirk koşan kimse büyük bir günahla iftira etmiştir.[29]

• Ey insanlar! Rabbinizden sakının. Ne babanın evladı, ne evladın babası için bir şey ödeyemeyeceği günden korkun. Bilin ki: Allah`ın verdiği söz gerçektir...[30]

Kur’ân-ı Kerîm, insanın insanla ilişkisi konusunda yol gösterir

İnsanlar, hayatını toplum içinde sürdürmektedir. Aile, akraba, komşu, hemşeri, meslek, ticaret, eğitim... gibi hayatın bütün alanlarında insanlar birbirleriyle ilişki içindedirler. İnsanlar arasındaki ilişkilerin hak, hukuk ve nezaket kurallarına uygun olması toplumdaki fertleri mutluluğa sevk eder. Ancak, insanlar arasındaki ilişkilerin sevgi ve saygı sınırları dışında meydana gelmesi çeşitli yanlışlıkların oluşmasına sebep olmaktadır. Toplumda, güzelliklerin çoğalması, yanlışlıkların olmaması ve ilişkilerin düzenli olması için yasalar ortaya konmuştur.

Yüce Allah, insanların her iki dünyada mutluluğa ulaşması için peygamberler aracılığıyla ilâhî dinleri göndermiştir. Dinlerin insanlar arasındaki ilişkileri düzenleyen ve onlara yol gösteren bölümünde tavsiyeler, emirler, yasaklar... bulunmaktadır. Kuran`da, insana bir takım emir ve yasaklar ortaya koymuştur. Bunlardan:

Bazı emirler:

1- İnsanlara iyilikte bulunmayı,

2- Adaletin yerine getirilmesini,

3- İnsanların akrabalarını gözetmelerini,

4- İnsanın kendisini ve ailesini ateşten korumasını... Allah ister.

Bazı yasaklar:

1- Allah`a şirk koşmayı,

2- İnsanları Allah`ın seviyesine çıkarmayı,

3- Allah`tan başkasına dua edip bir şeyler istemeyi,

4- Başkalarının sapık düşüncelerine uymayı,

5- Fuhuş yapmayı veya insanlar arasında yayılmasını istemeyi,

6- Kötülük yapmayı,

7- Taşkınlık yapmayı... Allah yasaklar.

Konuyla ilgili bazı ayet mealleri:

• Allah`a ibâdet (kulluk) edin, O'na bir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya, yakınlara, yetimlere, düşkünlere, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya ve elinizin altında bulunan kimselere iyilik edin. Allah, bütün sahtekârları ve sürekli öğünenleri sevmez.[31]

• Hiç şüphesiz; Allah adâleti, iyiliği ve yakınlara vermeyi emreder. Edepsizliği, kötülüğü ve azgınlığı yasaklar. Size düşünesiniz diye öğüt veriyor.[32]

• Orada (Cehennem'de) birbirleriyle çekişerek şöyle derler: Tallâhi biz, gerçekten apaçık sapıklık içindeymişiz. Çünkü biz, sizi âlemlerin Rabb`i ile bir seviyede tutuyorduk. Bizi o günahkarlardan başkası sapıklığa düşürmedi.[33]

Kur’ân-ı Kerîm insanın evrenle ilişkisi konusunda yol gösterir

İnsan, yüce Allah`ın özel olarak yarattığı Adem as.’ın soyundan gelir. Ademoğulları; normal olarak akıllı, zeki, kârını ve zararını bilen, geçmişini ve geleceğini düşünen, Yaratıcı tarafından yaptıklarından sorumlu tutulan bir yapıya sahiptir.

Evren (kâinât): Yeryüzü, gökler, galaksiler ve ikisi arasında bilinen ve bilinmeyen varlıklar topluluğudur.

Göklerin ve yerin mülkü Allah`ındır. O, her şeye kadirdir.[34];

• Göklerde ve yerde nice âyetler vardır. Oradan geçip giderler de ondan yüz çevirirler.[35]

Yüce Allah, kutsal kitabımız Kur’ân-ı Kerîm’de insanın dikkatini kâinatın harika özelliklerine çevirmektedir. Dünya, ay, güneş, yıldızlar, galasiler, yörüngeler... gibi konulara dikkatlerimizi yönlendirmektedir.

Su, bitki, rüzgâr, dağ, taş, deniz, gece, gündüzün... durumları ve oluşmaları ibret alınması için hatırlatılmaktadır. Aynı zamanda insanların, hayvanların, bitkilerin yaratılışı konusunda aklımızı çalıştırarak araştırmalar yapmamız için uyarılar yapılmaktadır.

Kâinâtın harika yaratılışı ve muazzam dengeler üzerine kuruluşunu kavrayan bir müminin imanı iyice artar. Yaratıcı ile arasındaki bağ daha da kuvvetlenir.

Konuyla ilgili iki ayet meali:

• Onlar gökten ve yerden önlerinde ve arkalarında bulunan şeyleri görmüyorlar mı? Dilesek onları yere batırırız. Yahut gökten üzerlerine parçalar düşürürüz. (Allah`a) yönelen her kul için bunda bir ibret vardır.[36]

• Ey cin ve insan toplulukları! Göklerin ve yerin bucaklarını aşıp geçmeye gücünüz yetiyorsa geçin! Ancak sultan (bir kudret, tam donanımlı bir araç) ile geçebilirsiniz![37]

Kur’ân-ı Kerîm, Allah-evren konusunda yol gösterir

Evrenin yaratılması ve oluşumu, kutsal kitabımız Kur’ân-ı Kerîm’in pek çok yerinde zikredilmektedir. Bu konuyu, daha sağlıklı anlayabilmek için ayetler ışığında kısaca anlatmaya çalışalım:

Yüce Allah kimin daha güzel iş işleyeceğini ortaya koyması için[38], evreni yarattı^{^[39]}. Gökler, yer küresi ve her şey toplu bir haldeydi. Daha sonra birbirlerinden ayrıldılar.[40]

Gaz veya duman halindeki[41] gökler, yer ve ikisi arasındaki varlıklar altı günde (devrede) yaratıldı[42]. Bunlar belirli bir süreye kadar devam edecektir.[43] Ayetlerden anladığımız kadarıyla bu altı devrede şekillenme olayı şöyledir:

1- Altı devrenin herhangi iki devresinde, yer küresi şekillendi.[44] Daha sonra, yaşanır hale gelmesi için de kendisine has dört merhale geçirdi.[45] Dışarıdan yere inen, yerden de dışarıya yükselenler vardır.[46]

2- Altı devrenin herhangi iki devresinde, gökler oluştu. Yakın gök ışıklarla donatıldı ve dengesinin bozulmaması için de muhafaza altına alındı.[47] Göklerin sayısı yedidir veya daha çoktur. (Çünkü, yedi sayısı; "pek çok" anlamına da gelmektedir).[48] şekli ise; tabaka tabakadır.[49] Sağlamlığı ise; çok kuvvetli bina edilmiştir.[50]

3- Altı devrenin tümünü kapsadığı zaman içinde de, yer ile gökler arasındaki varlıkların oluşumu tamamlandı.[51]

Güneş ve ay farklı farklı yerlerdedir. Herbiri ayrı ayrı dairesel yörüngelerde hareket ederler. Birbirlerine ulaşmaları mümkün değildir.[52]

Yaratan'ın emri gereği, gündüz sürekli geceyi kovalar şekildedir. Güneş, ay ve yıldızlar kendilerine verilen emre boyun eğerek hal ve hareketlerini devam ettirmektedirler.[53]

Konuyla ilgili birkaç ayet meali:

• Göklerin ve yerin mülkü kendisinin olan (Allah), çocuk edinmeyen, mülkünde ortağı olmayandır. O, herşeyi yarattı. Onu (varlıkları) belli ölçüye göre takdir etti (düzenledi).[54]

• Ey insanlar! ...Yeryüzünü cansız sakin (durağan, kül yığını[55]) görürsün. Fakat Biz ona su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır, her güzel bitkiden çift çift yetiştirir.[56]

• Dikkat edin, göklerde ve yerde ne varsa Allah`ındır. Allah`dan başka (uydurdukları) ortaklara duâ edenler, neyin peşine düşüyorlar? Tabi oldukları, zandan başka bir şey değildir. Onlar sadece yalan söylüyorlar.[57]

Kur’ân-ı Kerîm’in temel eğitici nitelikleri

Kur’ân-ı Kerîm, insanlara hitap etmektedir. Onların inanç, ibadet, ahlâk, bilgi... gibi konularda en mükemmele ulaşmasını hedefler. Bu temel nitelikleri görelim:

Kur’ân-ı Kerîm, iyiye ve güzele yönlendirir

ınsanı en iyi tanıyan, onu yoktan var eden Yüce Allah`tır. İnsanların ilim kapasitesi belli sınırlardadır. Nesnelere ait konuların bir kısmını çok iyi bilebilir. Bir kısmını da az bilebilir. Bazı konular da vardır ki; elinde pek bilgi yoktur. Ama, Yüce Allah`ın bilgisi her şeyi kuşatmıştır.[58] Çünkü her şeyi yaratan kendisidir. İnsanın ihtiyaçlarını da en iyi bilen, yine insanı en güzele yönlendiren Yüce Allah`tır.

Allah tarafından gönderilen bütün dinlerin amacı, insanları her iki dünyada mutluluğa ulaştırmaktır.

Yaşadığımız bu dünya hayatındaki saadet ve âhiretteki mutlu hayat ortamına "büyük kurtuluş, muazzam kurtuluş, apaçık kurtuluş..."[59] denildiği gibi hidâyet, hak, dosdoğru yol, aydınlık, esenlik yolları, barış ortamı... isimleri de verilmektedir. Kutsal kitabımızdaki:

- Ey iman edenler! Barış ortamına topluca girin."[60] şeklindeki emirler toplumları yücelten iyiliklere ve huzur dolu güzelliklere yönlendirmektedir. Yine aynı şekilde bu kurtuluş ortamında yerini alan kişilerin farkını şöyle vurgulamaktadır: "...Allah katında derece bakımından en üstün olanlardır. Kurtulanlar da işte bunlardır."[61] Yine yüce Allah:

- Hayır işleyin ki kurtulasınız, [62] buyuruyor.

Kurtulanların genel özelliklerini de şöyle belirtmektedir: "...onlar (herkesçe güzel örf olarak) bilinenleri emrederler, kötülükleri de yasaklarlar. İşte onlar kurtulanlardır."[63] Ayrıca: Zalimler[64], suç işleyenler[65], insanları çeşitli hilelerle yanlış yönlendiren sihirbazlar[66], Allah ile beraber başka bir ilâha yalvaranlar[67], Allah`a yalanla iftira edenlerin[68]... kurtuluş ortamı dışında olduklarını da açıklamaktadır.

Konuyla ilgili bazı ayet mealleri:

• Bu benim dosdoğru yolumdur. O'na uyun. Başka yollara tabi olmayın. (Uyarsanız) o yol, sizi Allah`ın yolundan (ayırır) tefrikaya düşersiniz. Sakınmanız için Allah size bunları tavsiye etti.[69]

• Allah, rızasına tabi olanları onunla, selâmet (esenlik) yollarına hidayet eder. Onları, izni ile, karanlıktan aydınlığa çıkarır. Onları dosdoğru yola iletir.[70]

• İnanıp yararlı işler işleyenleri karanlıklardan nûra çıkarmak üzere, size Allah`ın apaçık âyetlerini okuyan bir resul göndermiştir...[71]

• Kim yararlı iş yaparsa faydası kendisine olur. Kim de kötü iş yaparsa kendi aleyhine olur...[72]

Kur’ân-ı Kerîm, açıklar ve aydınlatır

Kur’ân-ı Kerîm bize; doğruyu, güzeli ve en ileri hedefleri gereği kadar açıklar. Bundan dolayı, yüce Yaratıcı Kur’ân-ı Kerîm’e; açıklayıcı anlamında "Beyân"[73] ve açıklayıcı kitap anlamına gelen "Kitâbun Mubîn"[74] ismini vermektedir. Yine aynı şekilde, gerçekleri karanlıklardan alıp aydınlığa kavuşturmasından dolayı da "Kitabun Munîr"[75] diye ifade edilmektedir.

Hak-batıl, hidayet-dalâlet, tevhid-şirk, iman-küfür, islâh-fesâd, adalet-zulüm, hayır-şer, aydınlık-karanlık... gibi konuları ve yapılması gerekenleri de aynı şekilde sık sık dile getirmektedir. Çünkü önyargısı olmayan her akıllı insan için inanç konusunda iyice aydınlanmak çok önemlidir. Bazı dogma ve dayatmalar kendisini için için rahatsız eder.

Yüce Allah, özellikle inanç konusunu en ince ayrıntılarına kadar belirtir. Ancak inanma konusunu, insanların akıllarını kullanarak tercih etmelerini ister. Baskı ve zorlamayı da doğru bulmaz.[76]

Kur’ân-ı Kerîm’de açıklanan ve iyice aydınlatılan konuları genel olarak şöyle sıralamak mümkündür:

1- Fert ve toplumları mutlu kılacak konular: Hukuk, adalet, doğruluk... gibi,

2- Fert ve toplumları çökerten konular: Zulüm, edepsizlik, taşkınlık... gibi,

3- Geçmiş toplumların güzel yönleri: Hz. Yusuf as.'ın kıssası gibi,

4- Geçmiş toplumların kötü yönleri: Firavun yaptığı yanlış uygulamalar gibi,

5- Cennet nimetlerinin güzellikleri ve Cehennem azabının korkunçluğu,

6- Temiz bir imanın; insan ufkuna genişlik, bakışına aydınlık, kalbine huzur verdiği ve iki dünyada da mutluluğa ulaştırdığı,

7- şirk ve küfrün, insanın âhiret hayatını mahvettiği gibi konuları açıklar.

Bu tür yanlışlıklara düşülmemesi için gerekli aydınlatmayı da yapar.

Konuyla ilgili bazı ayet mealleri:

• Eğer yüz çevirirlerse bilsinler ki; Biz seni onlara bekçi olarak göndermedik. Sana düşen sadece tebliğdir...[77]

• (Elçiler:) Bize düşen ancak apaçık bir tebliğdir, demişlerdi.[78]

• ...ınsanlara, kendilerine indirileni açıklaman için sana da bu Kur’ân-ı Kerîm’i ndirdik...[79]

• Bu (Kuran), insanlar için bir açıklama, muttakiler için bir hidâyet ve öğüttür...[80]

Kur’ân-ı Kerîm, öğüt verir ve hatırlatır

Kuran, insanları Allah`a ve Rusûlüne iman etmeyi öğütler. Müminleri de Allah`ın Muhammed as.’a indirdiği İslâm Dini’ne uymalarını belirtir. “Öğüt ve hatırlatma”, Kuran`da zikr, tezekkür... gibi kelimelerle ifade edilmektedir.

Öğüt müminlere fayda verdiği için; Yüce Allah resulü Muhammed as.’a “müminlere öğüt ver”, diye emreder. Kur’ân-ı Kerîm insanlara sürekli öğüt vermektedir. Öğüt veya hatırlatma konusuna o kadar önem verilmiştir ki; “Kur’ân-ı Kerîm zikir (öğüt)’ten başka bir şey değildir.”[81], hükmü karşımıza çıkmaktadır. Yani Kuran`a Zikr (öğüt) ismi verilmiştir. Yine aynı şekilde, insanlara öğüt vermekle görevli olan Muhammed as.’a da Müzekkir (öğüt veren) ismi verilmektedir. Sevgili peygamberimiz bir hadislerinde buyuruyor ki:

- Din nasihattır.[82]

Bu hadiste ifade edilen nasihat; dinin kurallarını sağlam bir imandan sonra samimiyetle yerine getirmektir. Yine aynı şekilde Allah`ın dininden diğer insanların da haberdar olması için gerekli gayreti göstermektir. Dinlerin tanıtım işlerini peygamberler ve onlara iman eden bilgili müminler yapmaktadır. Bu hususta peygamberlerin ve müminlerin işi sadece tebliğdir.[83] İnsanların iman edip etmemeleri kendilerine kalmıştır. İnsanlara inanç konusunda baskı yapmak yanlıştır. Aslında bu tür zorlamalar Kur’ân-ı Kerîmde yasaklanmıştır.

Kuran; önceki peygamberlerin birer nasihatçi olduğunu, biz Müslümanlara hatırlatmaktadır. Örneğin: Yanlışlıklar içinde yaşayan Ad kavmine Hud as. nebi olarak görevlendirildi. Yüce Allah`ın dinini onlara ulaştırmaya çalışınca, karşı çıktılar. Hayat tarzı olarak, alışagelmiş oldukları batıl ve hurafelerden kurtulamadılar. Hud as.'ı aşağılayıcı tutumlara girdiklerinde onlara şöyle dedi:

- Size Rabbimin gönderdiklerini ulaştırıyorum. Ayrıca ben, sizin için güvenilir bir öğütçüyüm.[84]

Yine aynı şekilde Salih as.'ın kavmi de Allah`a isyan etti. Peygamberlerini dinlemediler. Onların zavallı halleri karşısında Salih as. şöyle dedi:

- Ey kavmim! Yemin olsun. Ben, Rabbimin size gönderdiklerini ulaştırdım. Size gerekli nasihati de yaptım. Fakat siz, öğüt verenleri sevmiyorsunuz.[85]

Peygamberlerin ayrıca bilgili, görgülü, tecrübeli ve akıllı insanların samimi öğütleri hayatın aynasıdır. Bu güzel birikimlerden faydalanmamız, kişiliğimizi olgunlaştırır. Bizi Allah`a yaklaştırır. Ayrıca, kötülerden uzak durmamızı sağlar.

Konuyla ilgili birkaç ayet meali:

• Yine zikret (öğüt ver). Öğüt müminlere fayda verir.[86]

• Sen öğüt ver. Çünkü sen ancak bir müzekkirsin (öğüt verensin).[87]

• Sen, onlar üzerine baskıcı olamazsın. Tehdidimden korkanlara Kuran`la öğüt ver.[88]

Kur’ân-ı Kerîm, hayatı anlamlandırmamıza yardım eder

Dünya Hayatı: Biz insanlar; diğer canlılar gibi doğar, büyür, gelişir, ihtiyarlar ve nihayetinde ölürüz. Yaşarken bir takım arzular bize ilginç gelir. Bu istekler olmasa, dünya hayatı insanlar için pek değersiz hale gelir. Ancak bu normal olan arzu ve istekler normaldir, aşırısı da zararlıdır.

Dünya hayatının geçiciliğiyle, normal hayatın devamı için elimizden geldiği kadar çalışmanın gerekliliği birbirine karıştırılmamalıdır. Varlıklı olmak aynı zamanda ibadetlerimizi de artırır. Hacca gitmek, kurban kesmek, zekât ve sadaka vermek... gibi görevler maddi imkânlarla yerine getirilmektedir. Tembellik, fakirlik ve yoksulluk tercih edilecek bir hayat tarzı değildir. Burada şunu vurgulamak gerekir: İnsan, dünya hayatının içinde kendisini kaybetmemeli. Bu hayatı yaşarken, âhireti de unutmamalıdır. Yüce Allah`ın beğenisini ön plana almalıdır.

• Biliniz ki: Dünya hayatı; oyun, eğlence, ziynet süslenme, aranızda iftihar etme, mal biriktirme ve evlat edinmekten ibarettir. Sanki bir yağmur gibidir. (Meydana getirdiği) bitki çiftçinin hoşuna gider... Dünya hayatı, aldatıcı geçimden başka bir şey değildir.[89]

• Allah`ın sana verdiğinden Âhiret Yurdunu iste. Ama dünyadan da nasibini unutma. Allah`ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun. Yeryüzünde fesâdı isteme. Allah fesatçıları sevmez.[90]

• Her nefis ölümü tadacaktır. Bir imtihan olarak sizi hayır ve şerle deneriz. Bize döneceksiniz.[91]

Sorumluluk: Yüce Allah`ın emirleri insanları güzelliklere götürür. İnsanlar arasında sevgi, saygı, merhamet, adâlet... duygularını oluşturur. Yasakları ise; insanları aralarındaki kin, düşmanlık, zulüm, iftira, kibir, hırsızlık, yalan... gibi kötülüklerden uzaklaştırır. Çocukluk çağını geçmiş ve akıllı olan bütün insanlar yaptıklarında sorumludur. Çünkü; insanın yaptığı veya sebep olduğu iyilik/kötülük, iman/küfür, adâlet/zulüm, hak/batıl... önemlidir. Her iyiliğin güzel bir mükâfatı olduğu gibi, yanlışlıkların da cezasının olması doğaldır. İşte bunun içindir ki; Yüce Allah`ın insanlara vermiş olduğu akıl nimeti karşılığında sorumluluk da yüklemiştir. Herkes yaptığından sorumludur.

3- Âhiret hayatı: İnsanın ölümü, yok oluşu değildir. Tam aksine; ilk hayattan (dünya hayatından), diğer hayata (âhiret hayatına) geçiştir. Onun için ölüm yok olma anlamına gelmez. ;

• Kim zerre kadar hayır yapmışsa onu görür. Kim de zerre kadar şer yapmışsa onu görür.[92]

• Kıyâmet Günü için adâlet terazileri koruz. Hiç bir kimseye zulmedilmez. Hardal tanesi kadar olsa bile yapılanı getiririz. Hesap gören olarak Biz yeteriz.[93]

Kur’ân-ı Kerîm okuyan ve anlamaya çalışan bir mümin şu üç konuyu iyi bilir:

1- Dünya hayatını tanıması: Yaşadığımız bu dünya hayatı rastlantı olmadığı gibi basit bir yaşantı da değildir.

2- Kişinin kendi öz benliğini sorgulaması: Ben kimim? Nereden geldim? Dünyaya bebek olarak geldim, ihtiyarlayarak nereye gidiyorum?

3- Hayatı anlamlandırması: Beni yaratan Allah`tır. Ben de diğer müminler gibi Yüce Allah`ın teslim olmuş bir kuluyum. Âhirette de yine O'na döneceğim.[94]

Dünya hayatı bir imtihandır. İmtihanların neticesinde kazanmak veya kaybetmek vardır. Kazanmanın sonunda sevinç, kaybetmenin sonunda faydası olmayan pişmanlık vardır. Dönüşüm pişmanlık içinde olmamalıdır. Aksine mutluluk içinde olmalıyım. Öyleyse dünyadaki yaşantım; iman, ibadet, sevgi, saygı, adalet, iyilik... içinde olmalıdır.

Konuyla ilgili birkaç ayet meali:

• (Ey insanlar!) Sizin yaratılmanız ve tekrar dirilmeniz tek bir kişinin (yaratılması ve tekrar diriltilmesi) gibidir. Şüphesiz Allah (her şeyi) işitendir bilendir.[95]

• Göklerin ve yerin yaratılmasında, gece ile gündüzün muhtelif şekilde (birbiri ardınca gelmesinde), insanlara fayda veren şeylerle denizde süzülen gemilerde, Allah`ın gökten indirip yeri ölümünden sonra hayat verdiği suda, her türlü canlıyı orada yaymasında, rüzgârları ve yerle gök arasında hizmet yapan bulutları döndürmesinde, akleden kavim için âyetler (deliller) vardır.[96]

• Size verilen herhangi bir şey, dünya hayatının bir geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Akletmez misiniz?[97]

Hazırlayan

Şadi KUL

Emekli Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi

Öğretmeni

^{^[23]} _{Türk asıllı Carullah Zemahşeri (ölümü 1144)
adındaki tefsir aliminin görüşüdür.}

^{^[48]} _{17/İsra: 44, 23/Muminun:
86, 41/Fussilet: 12, 65/Talak: 12, 67/Mülk: 3, 71/Nuh: 15, 78/Nebe:12}

^{^[55]} _{Ayette geçen “hêmide” kelimesi; durağan, sessiz ve
sakinliği ifade ettiği gibi kül yığını
manasını da taşımaktadır. O zaman, dünyanın dış
yüzeyinin soğumuş kül kütlesiyle ilgili olduğunu ima etmektedir.}

^{^[59]} _{5/Maide: 119, 9/Tövbe: 72, 89, 100, 111, 10/Yunus: 64,
37/Saffat: 60, 40/Mümin: 9, 44/Duhan: 57, 57/Hadid: 12, 61/Saff: 12,
64/Teğabun: 9, 45/Casiye: 30, 85/Buruc: 11}

^{^[82]} _{Ebu Davud 4293, Müslim 82, Tirmizi,1849, Darimi 2810, Ahmed bin
Hanbel 3111, 7613, 16332, 16333, 16336,16337}

^{^[83]} _{Tebliğ: Başka bir insana belli bir konunun
ulaştırılmasıdır.}